Ξαναδιαβάζοντας το σήμερα (με αφορμή μια ενδιαφέρουσα συζήτηση που είχα) έπεσα στην απάντηση που έδωσε ο Αρίστος στα σχόλια των αναγνωστών, και ειδικότερα σε αυτή την αναφορά:

Νομίζω οτι δεν υπάρχει τόσο έλλειμμα ανθρώπινου κεφαλαίου, όσο κοινωνικού κεφαλαίου. Η καινοτομία συχνά προκύπτει από δικτύωση και άτυπη συνεργασία. Αυτά σαφώς μας λείπουν, και πρέπει να δούμε πως θα τα αναπτύξουμε.

Αυτή ακριβώς η σκέψη είναι που με απασχολεί εδώ και καιρό, μετά και από άλλα πράγματα που έχω διαβάσει. Είχα πάντα την πεποίθηση ότι οι μητροπόλεις που παρουσιάζουν ανάπτυξη σε ένα (ή περισσότερους) επαγγελματικό κλάδο, το κάνουν επειδή έχουν καταφέρει να έχουν υψηλό ποσοστό συγκέντρωσης ανθρώπων και στελεχών αυτού του κλάδου, σε σχετικά μικρή γεωγραφική επιφάνεια.

Η Silicon Valley, το Hollywood, το City του Λονδίνου, και άλλες αντίστοιχες περιοχές, έχουν ένα βασικό πλεονέκτημα: ότι άνθρωποι με τα παρόμοια επαγγελματικά χαρακτηριστικά, γνωσιακό και μορφωτικό επίπεδο, και προσδοκίες, συνεβρίσκονται πάρα πολύ συχνά (σε καθημερινή oυσιαστικά βάση) συζητώντας τις ιδέες τους, τον κλάδο τους, τις δουλειές τους.

Όταν κάποιος έχει τη δυνατότητα να συζητήσει τις ιδέες του με ανθρώπους που μπορούν να τις καταλάβουν και να συνεισφέρουν στην κουβέντα, ένα μόνο αποτέλεσμα προκύπτει: οι ιδέες του γίνονται καλύτερες. Συχνά νομίζουμε ότι το Facebook, το Twitter και η Google προήλθαν από μια στιγμή μαγικής έμπνευσης. Η αλήθεια όμως έιναι ότι ήταν το αποτέλεσμα ενός οικοσυστήματος που καλλιεργεί ιδέες, τις μεταλάσσει, τις εμπλουτίζει, μέχρι κάποιες από αυτές να αποδειχθούν σπουδαίες. Η επιτυχία των εταιρειών της Silicon Valley δεν οφείλεται στο ότι υπάρχουν τεράστια κεφάλαια πρόθυμα να χρηματοδοτήσουν τις ιδέες. Τα κεφάλαια είναι το αποτέλεσμα και όχι η αιτία της ανάπτυξης.

Το μεγάλο πρόβλημα για ένα προγραμματιστή που ζει στην Αθήνα και έχει μια καλή ιδέα, δεν είναι ότι δεν βρίσκει κεφάλαια να χρηματοδοτήσει τις ιδέες του. Είναι ότι συζητώντας γιαυτές, πιο εύκολα βρίσκει idea killers που είναι έτοιμοι να τον αποθαρρύνουν, παρά ανθρώπους που μπορούν έστω να κατανοήσουν για τι πράγμα μιλάει και ποιές είναι οι επιπτώσεις αυτού που προτείνει. Εξ ου και βλέπουμε συχνά προγραμματιστές να οργανώνουν co-working sessions στα πιο άσχετα μέρη, προκειμένου να κάνουν το χρόνο τους λίγο πιο δημιουργικό με τους peers τους.

Η σημαντικότερη ιδέα για την ανάπτυξη ενός κλάδου (όπως ο τεχνολογικός) δεν είναι το να βρεθούν οικονομικοί πόροι για την ενίσχυση του. Το σημαντικότερο είναι βρεθούν τρόποι για τη γεωγραφική του συγκέντρωση. Οι σχετικά λίγοι προγραμματιστές, web designers, και στελέχη του κλάδου είναι διασκορπισμένοι σε όλα τα σημεία της Ελλάδας (και κυρίως της Αθήνας – που είναι αρκετά μεγάλη για το μέγεθος της κοινότητας) χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να συνεβρίσκονται συχνά (έτσι, χωρίς προγραμματισμό), χωρίς να μπορούν να ανταλάσσουν τις ιδέες τους και να συνεργάζονται ευκαιριακά. Πιστεύω ότι υπάρχει ήδη μια καλή εμπειρία από τη συγκέντρωση γραφείων από graphic και art designers στην περιοχή του Ψυρρή, αλλά θα ήθελα οποιοσδήποτε γνωρίζει περισσότερα να επιβεβαιώσει/διαψεύσει.

Η πρόκληση λοιπόν, για την τεχνολογική κοινότητα της Ελλάδας (ή έστω, της Αθήνας) είναι βρεθεί μια ιδέα που θα μπορέσει σταδιακά να συγκεντρώσει τους χώρους εργασίας των ανθρώπων της σε μια κοινή περιοχή. Ένα μέρος που θα αναπτυχθεί εξαιτίας της κοινότητας, θα γίνει cool εξαιτίας της κοινότητας, θα οργανώνει events one the fly, θα οργανώνει “τεχνολογικές βόλτες”, θα είναι το μέρος που θα πειραματίζεται κάθε νέα ιδέα, κλπ κλπ. Μου άρεσε ΠΑΡΑ πολύ η σκέψη που είχε o Ryan Graves στο blog post “The Value of Customer Forgiveness“. Εκεί εξηγεί ότι το μεγάλο πλεονέκτημα που βρήκε μετακομίζοντας την εταιρεία του στο San Francisco ήταν ότι βρήκε ένα κοινό έτοιμο να “συγχωρήσει” τα προβλήματα που δημιουργούνται από μια νέα υπηρεσία, ακριβώς επειδή (οι κάτοικοι της πόλης) έχουν συνηθίσει ότι εκεί πειραματίζονται διαρκώς νέες εταιρείες, και νέες ιδέες. Στη δική τους μικρή κοινότητα, οι Έλληνες προγραμματιστές θα βρίσκουν πιο εύκολα κοινό να δοκιμάζει (και να δείχνει “ανοχή”) τις ιδέες τους.

Συμφωνώντας με τα συμπεράσματα του άρθρου του Αρίστου ότι η παράδοση μικρής, ατομικής επιχειρηματικότητας που έχει η χώρα μας μπορεί να αποτελέσει στο μέλλον πλεονέκτημα, θα ήθελα να συμπληρώσω την ιδέα με την ανάγκη να βρούμε ένα τρόπο ώστε – σταδιακά – να δημιουργήσουμε γεωγραφικά hubs μέσα στα οποία θα φιλοξενείται αυτή η μικρή, καινοτόμα επιχειρηματικότητα, ως μοναδική προϋπόθεση να ανθίσει και επηρρεάσει καταλυτικά την οικονομία μας.

Charter Cities

Στη βάση της η σκέψη αυτή προέρχεται από την σπουδαία (κατά τη γνώμη μου) πρόταση του οικονομολόγου Paul Romer, για τη δημιουργία των charter cities ως αντίδοτο των φτωχών χωρών στην υπανάπτυξη.

Ο Romer λέει ότι κανένας τόπος δεν είναι φτωχός επειδή οι άνθρωποι του τον έχουν κάνει τέτοιο. Είναι επειδή η κάθε κοινωνία λειτουργεί και συμβιώνει μέσα από ΚΑΝΟΝΕΣ οι οποίοι έχουν βαθιές ρίζες σε αυτήν, και συνεπώς είναι εξαιρετικά δύσκολο να αλλάξουν (δες σχετικά και την κατάρρευση των πολύπλοκων μοντέλων κατά Shirky). Προτείνει λοιπόν τη δημιουργία νέων πόλεων δίπλα σε περιοχές που αντιμετωπίζουν πρόβλημα ανάπτυξης, οι οποίες θα λειτουργούν κάτω από νέους κανόνες και συμπεριφορές (ένα ιδιότυπο “σύνταγμα”), στις οποίες θα πηγαίνουν να κατοικούν αυτοβούλως οι κάτοικοι μια χώρας (ή ευρύτερης περιοχής).

Σαν επιτυχημένο παράδειγμα αυτού του μοντέλου ο Romer δείχνει το Χονγκ Κονγκ όπου πήγαιναν να ζήσουν όσοι Κινέζοι ήθελαν να δοκιμάσουν ένα διαφορετικό πρότυπο κανόνων διαβίωσης – κυρίως την ελεύθερη αγορά. Το Χονγκ Κονγκ στη συνέχεια έγινε (από τον Τενγκ Χσιάο Πινγκ) ο πιλότος για τη σταδιακή ανάπτυξη και εκβιομηχάνιση των πόλεων στα παράλια της Κίνας (Σαγκάη, κλπ).

Σκεφτείτε κάπου στην Ελλάδα να ιδρύαμε μια πόλη η οποία θα λειτουργούσε κάτω από νέους κανόνες, χωρίς τις παθογένειες της Ελληνικής κοινωνίας, με δικό της μοντέλο διοίκησης, και στην οποία θα μπορούσε να κατοικήσει όποιος Έλληνας ήθελε, και αν δεν άντεχε τις συνθήκες, να μπορούσε να επιστρέψει. Τι θα γινόταν αυτή η πόλη? Αναμφίβολα, ο σπόρος της αλλαγής και στην υπόλοιπη Ελλάδα σε βάθος χρόνου. Τέτοιους μικρούς σπόρους δημιουργικότητας και ανάπτυξης προτείνω να δημιουργήσουμε μέσα στις υπάρχουσες πόλεις μας.

Δείτε την ομιλία του Romer στο TED όπου παρουσιάζει την ιδέα του.

Η δημιουργός της, η Marta Kagan, δημιούργησε πρόσφατα τη νεότερη (τρίτη, εδώ η δεύτερη) εκδοχή αυτής της παρουσίασης με πολύ πιο φρέσκα στοιχεία, και περισσότερο ενθουσιασμό για το νέο Μέσο και το που μας οδηγεί. Εκείνο που θα πρόσθετα εγώ στην παρουσίαση είναι οι νέες μορφές έκφρασης που χάρη στα Social Media οι άνθρωποι εφηύραν.

Καλύτερο παράδειγμα, η ίδια η παρουσίαση, αλλά και πολλές άλλες που θα βρει κανείς στο Slideshare.net. Ένα παραδοσιακά εταιρικό εργαλείο – οι διαφάνειες για παρουσιάσεις προϊόντων, μετατράπηκε σε ένα εργαλείο storytelling, που μπορεί να βγάζει ισχυρά συναισθήματα, γέλιο, θλίψη, αισιοδοξία, και να λέει ιστορίες με ένα απίστευτα δυνατό τρόπο. Δείτε την (πατήστε κατά προτίμηση το fullscreen):

Το μικρό του κείμενο είναι πραγματική τομή σε ένα κόσμο ο οποίος τρέχει πανικόβλητος να προλάβει τις ταχύτητες της κοινωνικής δικτύωσης. Ο Godin αναφέρει διαφορετικά παραδείγματα αυτού που εγώ ονομάζω “κλίμακες ενεργοποίησης” (tiers of engagement) στις σχέσεις ανάμεσα σε ανθρώπους και οργανισμούς – πως δηλαδή κάνεις το conversion: μετατρέπεις τον ακροατή σε ενεργοποιημένο σύμμαχο ή απλά σε πελάτη.

Ένας καλός παπάς θα πείσει το 70% των πιστών που παρακολουθούν το κήρυγμα, να αφήσουν τον οβολό τους. Μια καλή rock μπάντα θα πείσει το 20% των οπαδών στη συναυλία να αγοράσει t-shirts και αναμνηστικά. Ένας καλός direct marketer και ένας εξίσου πειστικός blogger δύσκολα μπορούν να ελπίζουν σε ένα 2% conversion να πωλήσουν ένα βιβλίο ή ένα προϊόν. Τα ποσοστά αυτά στο Twitter το Facebook και τα άλλα κοινωνικά δίκτυα αγγίζουν πλέον τις μικρές υποδιαιρέσεις της ποσοστιαίας μονάδας.

Ο κόσμος στα κοινωνικά δίκτυα τρέχει. Βλέπει το μήνυμα σου, ίσως σου κάνει ένα Like ή ένα RT, αλλά σε προσπερνά: το επόμενο δευτερόλεπτο βρίσκεται ήδη σε κάποια άλλη ιδέα. Ο Seth το λέει πολύ καλύτερα:

Likes, friendlies και hits είναι νούμερα που μεγαλώνουν γρήγορα (και εύκολα), αλλά απαιτούν ελάχιστη αφοσίωση. Και η αφοσίωση είναι η επιτομή του conversion. Το πρόβλημα είναι ότι η αφοσίωση τρομάζει και τις δύο πλευρές. Και είναι εύκολο να την αποφύγεις. Κάνεις απλά clik και προχωράς.

Υπάρχει ένας αόρατος τοίχος ανάμεσα στους ψηφιακούς αναγνώστες και την άμεση αλληλεπίδραση ή τη συναλλαγή μαζί τους. Όσο πιο γρήγορα τρέχει το τραίνο, τόσο πιο δύσκολο να δώσεις την προσοχή σου, να ανοίξεις το παράθυρο και να κάνεις business. Αν αυτό που κάνεις είναι, όλο κι όλο, να μεγαλώνεις τον αριθμό των ψηφιακών σου αναγνωστών, έχεις μικρές πιθανότητες να κερδίσεις το conversion που σου αξίζει.

Το αγαπημένο “case study” όσων ασχολούνται με τα Social Media είναι – φυσικά – η καμπάνια του Obama. Τόνοι ψηφιακής μελάνης και θερμίδων (σε ομιλίες). Αυτό που σπάνια εντοπίζεται όμως είναι ότι η καμπάνια του Obama σπάνια χρησιμοποίησε τα “τελευταία και πιο μοντέρνα” τεχνολογικά εργαλεία. Ό,τι έγινε στο Facebook, στο Twitter και το YouTube προήλθε πρώτα και κύρια από τους χρήστες και όχι από την καμπάνια. Αντίθετα, η καμπάνια εστίασε σε τρεις βασικούς στόχους:

1. Στην πιο προσωπική (και λιγότερο Social) από όλες τις τεχνολογίες: το email. Μέσα από αυτή επιτυγχάνονταν δύο άλλοι στόχοι ενεργοποίησης: η μετατροπή του φίλου σε χρηματοδότη, και η ένταξη του στο δεύτερο στόχo, που ήταν…
2. Στη δημιουργία ενός “εσωτερικού” κοινωνικού δικτύου, του my.barackobama.com, όπου οι χρήστες δεν θα ασχολούνταν “μεταξύ άλλων” και με την καμπάνια (όπως θα έκαναν στο Facebook), αλλά αποκλειστικά και μόνο με αυτή και με χρήστες οι οποίοι ήθελαν να κάνουν το ίδιο. Με αυτό τον τρόπο η κλίμακα ενεργοποίησης ήταν πολύ μεγαλύτερη.
3. Στην προσήλωση σε ένα και μοναδικό στρατηγικό στόχο: όλα τα τεχνολογικά εργαλεία να εξυπηρετούν την οργάνωση σε τοπικό επίπεδο, την ενεργοποίηση των οπαδών στη γειτονιά και την πόλη, την προσωπική επαφή με τα δίκτυα ψηφοφόρων, ως τη μόνη και ικανή συνθήκη να πολλαπλασιαστεί η κλίμακα ενεργοποίησης με αυτούς.

Η επίτευξη αυτών των τριών στόχων οδήγησε σε όσα είδαμε να κάνουν οι ίδιοι οι χρήστες (αλλά όχι η καμπάνια) στο Facebook στο Twitter και στο YouTube.

Τα Social Media σήμερα είναι ό,τι και τα πρώτα αυτοκίνητα: μια εκπληκτική νέα εφεύρεση, με την οποία κυκλοφορούμε σε καρόδρομους. Νομίζουμε ότι μαζεύοντας 10.000 likes έχουμε 10.000 οπαδούς. Δεν σκεφτόμαστε πόσο απογοητευτικά εύκολο είναι να μας κάνει κάποιος Like, και μετά να ξεχάσει ότι υπάρχουμε.

Αυτό ακριβώς είναι το “γνωσιακό περίσσευμα” για το οποίο μας μιλά ο Clay Shirky στο τελευταίο του βιβλίο “Cognitive Surplus: Creativity and Generosity in a Connected Age“. Μέσα από σπουδαία παραδείγματα, προσπαθεί να διερευνήσει ακριβώς αυτό: πως θα μετατρέψουμε το γνωσιακό περίσσευμα της εποχής των Social Media, σε πραγματική αξία για τους ανθρώπους.

Κινέζικα εναντίον McDonalds

Η σκέψη για τη δημιουργία αξίας και αυξημένης ενεργοποίησης, μου έφερε στο μυαλό ένα εκπληκτικό παράδειγμα που άκουσα από τον (αυθεντικό thinker) Charles Leadbeater στην πρόσφατη ομιλία του στο TED Conference με θέμα την καινοτομία στην εκπαίδευση.

Προσπαθώντας να εξηγήσει πως λειτουργεί σήμερα το μοντέλο της εκπαίδευσης στο Δυτικό κόσμο, ο Leadbeater έκανε ένα τρομερά ενδιαφέροντα παραλληλισμό με τα μοντέλα ανάπτυξης των επιχειρήσεων. Οι επιχειρήσεις του 20ου αιώνα είχαν πάντα σαν στόχο την “κλιμάκωση” (scale) μεγαλώνοντας διαρκώς τα μεγέθη τους μέσα από ένα καλά ελεγχόμενο κεντρικό σχεδιασμό. Το ιδανικό παράδειγμα αυτού του scaling ήταν τα McDonalds που βρέθηκαν μέσα σε λίγες δεκαετίες σε κάθε γωνιά (κυριολεκτικά) της Γης.

Στον αντίποδα αυτού του μοντέλου βρίσκονται τα Κινέζικα εστιατόρια. Όσο κι αν παιδέψεις το μυαλό σου, δεν θα μπορέσεις να θυμηθείς μια μεγάλη αλυσίδα Κινέζικων εστιατορίων – όχι μόνο σε παγκόσμια, αλλά και σε εθνική κλίμακα. Κι όμως, όπου κι αν γυρίσεις το κεφάλι σου, βλέπεις διαρκώς Κινέζικα εστιατόρια! Πως γίνεται αυτό? Σε αντίθεση με το μοντέλο κλιμάκωσης των McDonalds (scaling), τα Κινέζικα επεκτάθηκαν με το μοντέλο της διάδοσης (spreading). Η ιδέα της Κινέζικης κουζίνας αγαπήθηκε από πολύ περισσότερους ανθρώπους οι οποίοι θέλησαν να την προσφέρουν στο κοντινό τους περιβάλλον, προσαρμοσμένη στις ιδιαιτερότητες της τοπικής πελατείας.

The McDonalds model scales, the Chineze restaurant model spreads

Φυσικά, τα παραδείγματα αυτής της διάκρισης είναι άπειρα:

Τα Windows κλιμακώνονται, το Linux διαδίδεται. Οι New York Times κλιμακώνονται, η Huffington Post διαδίδεται. Τα Boussias conferences κλιμακώνονται, το Opencoffee (και το TED) διαδίδεται. Η Hillary κλιμακώθηκε, ο Obama διαδόθηκε.

Πιστεύω ότι το μέλλον της κοινωνίας των ανθρώπων (όχι μόνο των social media) βρίσκεται στη διάδοση, που θα προέρχεται μέσα από αυξημένες κλίμακες ενεργοποίησης ανθρώπων με ιδέες, με προϊόντα, με άλλους ανθρώπους. Για να συμβεί αυτό θα πρέπει να κατανοήσουμε το πρόβλημα που περιγράφει ο Seth Godin στο παραπάνω post, να αλλάξουμε το “σασί” της σκέψης μας όπως την περιγράφει ο Shirky στο βιβλίο του, και να βάλουμε τα δικά μας υλικά για να το γεμίσουμε. Μια δύσκολη διαδικασία που θα κρατήσει πολύ.

Για τέλος, αξίζει να δείτε όλη την ομιλία του Charles Leadbeater για την καινοτομία της εκπαίδευσης.

- – -

Update: Θεωρώ απαραίτητο να κάνω αυτή την προσθήκη. Ένας marketer (ακόμα και ένας νεόκοπος “social media marketer”) θα σπεύσει να ερμηνεύσει τα παραπάνω ως τους παραδοσιακούς στόχους του επαγγέλματος του που ονομάζονται “engagement”, “branding” και παρόμοια. Δεν είναι αυτό. Το branding και το engagemnet είναι μέθοδοι του scaling, όχι του spreading. Έχουν να κάνουν με τον έλεγχο πάνω στο τελικό αποτέλεσμα. Δεν υπάρχει χρόνος να αναφερθώ περαιτέρω αλλά, δεν είναι αυτό…

Αυτό που κάνει το Social Whale είναι η δυνατότητα να παρακολουθούμε και ενημερώνουμε με τρόπο καινοτόμο όλη τη δραστηριότητα του social δικτύου μας (προεξάρχοντος του Twitter, αλλά όχι μόνο). Πριν λίγο καιρό συμμετείχαν στον τοπικό διαγωνισμό της Vodafone, με την ονομασία appstar κερδίζοντας την πρώτη θέση, και τώρα συμμετέχουν στον αντίστοιχο διεθνή με πρώτο έπαθλο 100.000$.

Πιστεύω ότι αξίζει να ψηφίσετε τη συμμετοχή τους, όχι γιατί είναι Ελληνικό startup αλλά γιατί είναι μια Ελληνική αλλά και πολύ αξιόλογη υπηρεσία, από νέα παιδιά που παλεύουν με τις δικές τους δυνάμεις και μόνο (μέσα στον ορυμαγδό της λαμογιάς που μας καταπνίγει).

Τους ψηφίζετε εδώ.

Σήμερα τα πράγματα είναι αρκετά καλύτερα. Οι εταιρείες (ακόμα και οι μεγάλες) είναι πρόθυμες να κοιτάξουν σοβαρά τα social media, και προσπαθούν να τα εκμεταλλευτούν με τον τρόπο που η κάθε μία καταλαβαίνει. Για το λόγο αυτό έχει ανοίξει και η αγορά των συμβούλων social media που τους βρίσκεις πλέον με το σορό. Δεν είναι καθόλου κακό αυτό, αντίθετα είναι σπουδαία εξέλιξη.

Μέσα σε αυτό το “σορό” εμφανίστηκε και η εταιρεία Avacon που ισχυρίζεται ότι παρέχει συμβουλευτικές υπηρεσίες social media marketing. Στην ιστοσελίδα της (όπως κάθε σωστή εταιρεία) έχει αρκετά κείμενα με τα οποία προσπαθεί να πείσει τους υποψήφιους πελάτες ότι το social media marketing είναι good to have.

Τι κοινό έχουν αυτά τα κείμενα? Το ότι είναι πιστή αντιγραφή (ακριβής φωτοτυπία) των κειμένων που είχα γράψει 2 χρόνια πριν, για τα Social Media Whitepapers που είχαμε εκδόσει εγώ και ο Πάνος στα πλαίσια της δουλειάς μας για την Paperplane. Το πρώτο whitepaper μπορείτε να το κατεβάσετε από εδώ, και το δεύτερο από εδώ.

Η σύγκριση είναι πανεύκολη. Οι κύριοι της Avacon δεν σκέφτηκαν να αλλάξουν ούτε ένα κόμμα, ούτε μια τελεία. Προσπαθούν να πείσουν την πελατεία τους χάρη στη δουλειά που έκαναν κάποιοι άλλοι. Πως θα πείσουν τους πελάτες τους ότι γνωρίζουν το αντικείμενο τους, όταν δεν ξέρουν ότι το web είναι ένα τόσο διαφανές μέσο, που τίποτα δεν μπορεί να κρυφτεί περισσότερο από λίγα εικοσιτετράωρα?

Πραγματικά απορώ πως μπορεί κάποιος να πάρει με ελαφριά καρδιά να δημοσιοποιήσει στο διαδίκτυο μια “στεγνή” αντιγραφή που έχει κάνει στη δουλειά άλλων ανθρώπων.

Μ’ αυτά και μ’ αυτά, φτάσαμε ως κοινωνία στα πρόθυρα της πτώχευσης…

Update: Ο Σ. Λανδράκης Jr. μου θύμισε ότι είχε κι αυτός ίδια θέματα πριν λίγους πριν ένα μήνα, με αντιγραφές κειμένων του. Τα άρθρα του εδώ κι εδώ.

Update 2: Ο διευθυντής της Avakon επικοινώνησε μαζί μου, άφησε και σχόλιο παρακάτω δηλώνοντας ότι η ευθύνη ανήκει στον κειμενογράφο του site, ενάντια στον οποίο θα κινηθεί νομικά. Ίσως θα ήταν μια καλή ιδέα να αποκαλύψει και το όνομα του ώστε να υποστεί αυτός την κακή φήμη στην αγορά, αντί για την εταιρεία του που έπεσε θύμα.

Στη δεκαετία του ’90, όταν το Internet πρωτοέμπαινε στη ζωή μας, όλοι είχαμε παράπονα για τις ανεπαρκείς τεχνολογικές υποδομές. Θέλαμε να αξιοποιήσουμε τις τεράστιες δυνατότητες του, και αυτό μας έκανε να ζητάμε όλο και περισσότερα: περισσότερο broadband, γρηγορότερες συνδέσεις, ισχυρότερους υπολογιστές, και τη δυνατότητα επιτέλους να παίρνουμε το Internet στα κινητά μας, στο δρόμο (οι άδειες 3G πουλήθηκαν το 2000 στους παρόχους κινητής σε απίστευτα ποσά, αλλά δεν ικανοποίησαν -τότε- τις προσδοκίες).

Σήμερα, στο ξεκίνημα της δεύτερης δεκαετίας του νέου αιώνα, έχουμε το αντίστροφο φαινόμενο. Οι δυνατότητες σε επίπεδο υποδομών και τεχνολογιών είναι σχεδόν απεριόριστες. Παρόλα αυτά, οι κοινωνικοί φορείς (κρατικοί και ιδιωτικοί) δείχνουν αδύναμοι να παρακολουθήσουν την εξέλιξη και να την αξιοποιήσουν προς όφελος των πολιτών.

Βρισκόμαστε ήδη στην εποχή του mobility που μας παρέχει όσα μας έλειπαν στο παρελθόν: κάθε πολίτης μπορεί να έχει μαζί του, όπου κι αν βρίσκεται, μια ισχυρή υπολογιστική συσκευή στο μέγεθος ενός κινητού τηλεφώνου (ή έστω netbook), συνδεδεμένη μόνιμα στο Διαδίκτυο σε υψηλές ταχύτητες. Η πληροφορία βρίσκεται στα χέρια μας την ώρα που συμβαίνει – σε πραγματικό χρόνο – ανεξάρτητα που βρισκόμαστε. Το ερώτημα είναι αν οι φορείς της κοινωνίας μπορούν να ανταποκριθούν στα νέα δεδομένα.

Στην ουσία, ένα κοινωνικό πείραμα βρίσκεται σε εξέλιξη: όταν ένα γρήγορο κοινωνικό φαινόμενο συναντάται με έναν “αργό” οργανισμό, ποιός μπορεί να είναι ο νικητής? Παρόλο που η απάντηση δείχνει αυτονόητη, τα “βαρίδια” του συστήματος καθυστερούν την κοινωνική εξέλιξη. Παράδειγμα: oι πολίτες ζητούν από τις δημόσιους υπηρεσίες να τους δίνουν όλο και περισσότερες πληροφορίες μέσα από ψηφιακά δίκτυα, τώρα που είναι εφικτό. Οι τελευταίοι όμως αδυνατούν να εκμεταλλευτούν την ευκαιρία: αντί ο δημόσιος τομέας να προσπαθεί να εξυπηρετήσει ο ίδιος την τεράστια ζήτηση για πληροφορίες (κάτι που αντικειμενικά δεν ξέρει να κάνει), θα μπορούσε να αποτελέσει την πλατφόρμα ώστε να εξυπηρετήσουν τη ζήτηση οι ίδιοι οι πολίτες.

Πως? Απελευθερώνοντας τα Δημόσια Δεδομένα σε μορφή “raw data” αυτόματης (μηχανικής) ανάγνωσης, ώστε την διάθεση αυτών των πληροφοριών να την αναλάβουν οι ίδιοι οι πολίτες μέσα από καινοτόμες web ή mobile υπηρεσίες που θα δημιουργήσουν. Αυτή είναι η ουσία της ψηφιακής οικονομίας – η “ενδυνάμωση” των ανθρώπων μέσα από πλατφόρμες πληροφοριών.

Οι μεσάζοντες και οι “γρήγοροι”

Όμως το Δημόσιο έχει τις γνωστές αντιστάσεις. Τις ίδιες που έχουν και οι δεινοσαυρικοί (και όχι μόνο) ιδιωτικοί οργανισμοί/εταιρείες. Έχουν την ευκαιρία να μιλήσουν απευθείας με τους πελάτες τους σε πραγματικό χρόνο. Παρόλα αυτά, προσπαθούν να αναθέσουν την “παρακολούθηση των blogs και του Facebook” σε μια διαφημιστική, τη στιγμή που αυτή η δραστηριότητα είναι ζωτικής σημασίας για την επιβίωση τους: αν δεν θέλεις να μιλήσεις ο ίδιος με τους πελάτες σου απευθείας, χωρίς ενδιάμεσους (τώρα που είναι εφικτό), τι άλλο σημαντικότερο έχεις να κάνεις?

Αν ένα προϊόν/υπηρεσία δεν βρει λόγο ύπαρξης στο smartphone του καταναλωτή, τότε σύντομα θα τον βρει το προϊόν κάποιου από τους νέους ικανούς επιχειρηματίες της εποχής του mobility. Ήδη, όπως λέει ο Tim O’Reilly, στην εποχή των smartphones βλέπουμε τη σύγκλιση εμπορίου και διαφήμισης σε μια νέα οντότητα: στα κινητά δεν περισσεύει χώρος για διαφήμιση. Όταν ο καταναλωτής χρειάζεται κάτι, πρέπει να το βρίσκει και να μπορεί να το αγοράσει “στο δρόμο”. Και αυτό είναι μια νέα ικανότητα, που πολύ φοβάμαι ότι οι Ελληνικές επιχειρήσεις θα χρειαστούν άλλη μια δεκαετία για να αποκτήσουν.

Παρόλες τις δυσκολίες χρηματοδότησης και υποστήριξης, νέοι “γρήγοροι” επιχειρηματίες εμφανίζονται καθημερινά για να φάνε το ψωμί των παλιών. Όλο και περισσότεροι από αυτούς που παίζουν στα δάχτυλα την ψηφιακή οικονομία, εγκαταλείπουν τις επιχειρήσεις του 20ου αιώνα επιδικώκοντας να φτιάξουν κάτι δικό τους, με όραμα και νέες αξίες. Αυτή η “διαρροή” ικανών και γρήγορων στελεχών είναι που επιτείνει ακόμη περισσότερο την κρίση των μεγάλων δεινοσαύρων της αγοράς, καθώς στις τάξεις τους μένουν τα πιο συμβιβασμένα, χωρίς όραμα, και πολλές φορές διεφθαρμένα και άπληστα στελέχη (βλ. Lehman Brothers).

Είναι πιθανό η νέα εποχή να φέρει μαζί της μια προσωρινή κρίση – ίσως αυτή που ήδη ζούμε. Οι θέσεις εργασίας που χάνονται από τις νέες τεχνολογίες ίσως να μην αντικαθίστανται το ίδιο γρήγορα με τις νέες που δημιουργούνται από την ψηφιακή οικονομία. Αν δεν είμαστε αρκετά γρήγοροι, ίσως αυτό να είναι το τίμημα που πρέπει να πληρώσουμε στον νέο αιώνα.

Ελπίζω ότι δεν θα αναγνωρίσει κανείς τον εαυτό του στο πρόσωπο του Χίτλερ Εμείς άλλωστε ξέρουμε να χρησιμοποιούμε τα Social Media και να σεβόμαστε τον καταναλωτή – σωστά?

Eίχα την ευκαιρία να βρεθώ στο πρώτο Ευρωπαϊκό PDF που έγινε το Σαββατοκύριακο που μας πέρασε στη Βαρκελώνη. Ήταν μια συνάντηση που με γέμισε με ερεθίσματα, με νέες ιδέες και σκέψεις που δύσκολα μπορεί να κάνει κάποιος αν δεν βρεθεί σε ένα νέο, ανοιχτό περιβάλλον με ανθρώπους που δημιουργούν πρωτοποριακά πράγματα. Θα προσπαθήσω εδώ να καταγράψω μόνο λίγες από τις σκέψεις που μου γεννήθηκαν με αφορμή το PDF Europe.

Ένα στοιχείο που με προβλημάτισε ιδιαίτερα ήταν η (αιώνια) κουβέντα για τις διαφορές Ευρώπης και Αμερικής όταν πρόκειται για τη μεταφορά μοντέλων και τεχνογνωσίας. Η συζήτηση προέκυψε στο δεύτερο πάνελ της πρώτης ημέρας στο οποίο συμμετείχαν 2 Αμερικάνοι και 2 Ευρωπαίοι. Ο Joe Rospars ήταν ο διευθυντής New Media της νικηφόρας καμπάνιας του Barack Obama και παρουσίασε με πολύ εύγλωτο τρόπο τις τακτικές που ακολούθησαν στο Διαδίκτυο ώστε να κάνουν μια νέου τύπου καμπάνια, η οποία είχε τα γνωστά αποτελέσματα.

Οι δύο Ευρωπαίοι του πάνελ, οι Γάλλοι Benoit Thieulin, και Dominique Piotet υποστήριξαν ότι η βασική φιλοσοφία των μεθόδων του Rospars δύσκολα θα μπορούσε να “αντιγραφεί” στην Ευρώπη, λόγω των πολλών ιδιαιτεροτήτων που έχει η πολιτική πραγματικότητα της Ευρώπης. Η συζήτηση συνεχίστηκε με πολλές παρεμβάσεις από το κοινό, με σημαντικότερες αυτές του Charles Leadbeater που ήταν κεντρικός ομιλητής νωρίτερα, αλλά και του Micah Sifry ο οποίος μετέφερε την κουβέντα σε απογευματινά πάνελ στα οποία συμμετείχε. Ο Tom Steinberg έκανε επίσης μια έντονη αναφορά στο θέμα, στην ομιλία του την επόμενη μέρα. Όλα ενδεικτικά του πόσο ζωντανή και έντονη ήταν η συζήτηση για το θέμα.

Πιστεύω ότι το πρόβλημα έχει τις ρίζες του σε βαθιές πολιτισμικές διαφορές ανάμεσα στις δύο ηπείρους. Το πλεονέκτημα των Αμερικανών είναι ότι, όταν πρόκεται για ένα νέο εγχείρημα, “προσέρχονται” σε αυτό με μια φιλοσοφία που λέει ότι “δεν ξέρω αρκετά σχετικά με αυτό, και πρέπει να πειραματιστώ”. Η δυνατότητα που έχουν να πειραματίζονται ελεύθερα, χωρίς το φόβο της αποτυχίας, τους οδηγεί να δοκιμάζουν τα πιο απίθανα πράγματα – ή καμιά φορά τα πιο αυτονόητα που κι αυτά ξεχνούνται σε μια προσπάθεια. Από αυτή τη στάση ζωής τους προκύπτει μια Google, τους προκύπτει ένα Twitter, τους προκύπτει ένας Obama.

Το πρόβλημα με την Ευρώπη βρίσκεται κατά τη γνώμη μου ακριβώς στο φόβο της αποτυχίας. Αυτός που αποτυγχάνει στιγματίζεται. Και για να μην στιγματιστούμε, προσπαθούμε εκ των προτέρων να φτιάξουμε στο μυαλό μας “φίλτρα” επιτυχίας. Προσπαθούμε να καταλάβουμε τι μπορεί να δουλέψει και τι όχι, πριν καν το προσπαθήσουμε! Είναι το ένστικτο της αυτοσυντήρησης που μας οδηγεί, κάτι που φάνηκε στα επιχειρήματα π.χ. του Dominique Piotet:

Δεν πιστεύω για παράδειγμα, ότι η καμπάνια Dinner with Obama θα μπορούσε να δουλέψει στην Ευρώπη

Αρκετά από τα επιχειρήματα του Piotet έδειχναν λογικά, αλλά μιλούσε για πράγματα που δεν έχουν δοκιμαστεί στην Ευρώπη! Και μάλιστα, τη στιγμή που ο ίδιος μιλούσε για πολιτισμικές διαφορές, αντιμετώπιζε την Ευρώπη σαν ένα ενιαίο χώρο. Κάτι δηλαδή, που δεν θα δούλευε καλά στη Γαλλία, είναι σίγουρο ότι δεν θα δούλευε και στη Φινλανδία ή την Ελλάδα?

Αυτές οι ιδέες φυσικά δεν είναι νέες. Από τότε που εμφανίστηκε το Internet, στην Ευρώπη διακινούνταν μονίμως η ιδέα ότι οι περισσότερες ιδέες του δεν θα λειτουργούσαν.

• Το online shopping δεν έχει κανένα μέλλον. Οι άνθρωποι θέλουν να έχουν φυσική επαφή με τα πράγματα.
• Το social networking δεν θα δουλέψει ποτέ στην Ευρώπη (ή την Ελλάδα). Οι άνθρωποι έχουν μάθει να βγαίνουν έξω στον ήλιο και να συναντιούνται, όχι να κλείνονται και να μιλάνε σε μια οθόνη.

Πρόκειται για μια σκέψη η οποία αρνείται να διερευνήσει νέα πεδία. Αρνείται να βρει τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαμε να δούμε κάτι αντίστοιχο στην Ευρώπη, με τις κατάλληλες προσαρμογές στι ιδιαιτερότητες μας, κυρίως επειδή η θέση ξεκινά από την άρνηση: αυτά δεν γίνονται εδώ. Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν ισχυρίζεται ότι πρέπει να αντιγράψουμε το μοντέλο Obama στην Ευρώπη ή την Ελλάδα. Αλλά δεν θα μπορέσεις ποτέ να βρεις το σωστό δικό σου μοντέλο, αν δεν προσπαθήσεις να διδαχθείς από την εμπειρία των άλλων ειλικρινά, και όχι με φράσεις του τύπου “αυτά εδώ δεν γίνονται”.

Πρόκειται για μια φιλοσοφία την οποία στην Ελλάδα, περισσότερο από οπουδήποτε αλλού στην Ευρώπη, τη γνωρίζουμε πάρα πολύ καλά. Ο φόβος της αποτυχίας μας αναγκάζει να εφαρμόσουμε τη λογική “filter then publish” παρά την “publish then filter” για την οποία είχα μιλήσει παλιότερα σε ένα άλλο πεδίο, τη σχέση των παραδοσιακών Media με τα ψηφιακά μέσα.

We-gov

Εδώ και πολλά χρόνια, στην τεχνολογική κοινότητα της Ελλάδας στην οποία συμμετέχω έχω συμμετάσχει άπειρες φορές σε συζητήσεις που κατακρίνουν την πολιτική εξουσία για την τεχνοφοβία της και την έλλειψη βούλησης να εκσυγχρονίσει τεχνολογικά τη χώρα. Από την άλλη, το τελευταίο διάστημα πιάνω τον εαυτό μου να κάνει μια σκέψη: δεν είμαι καθόλου σίγουρος ότι θα θέλαμε μια πολιτική εξουσία η οποία θα είναι τόσο καλή γνώστης της τεχνολογίας, όσο οι πιο προχωρημένοι geeks από τους πολίτες – και αυτό για προφανείς λόγους.

Ακόμα και αν υποθέσει κανείς ότι σήμερα έχουμε να κάνουμε με μια κυβέρνηση που έχει τις καλύτερες των προθέσεων, όταν αυτή η “τεχνογνωσία” μεταφερθεί στην πολιτική εξουσία (σαν διαχρονικό θεσμό) θα μείνει για τις επόμενες κυβερνήσεις, που δεν ξέρουμε τι θας ξημερώσουν. Την ώρα που κατατίθεται ο προϋπολογισμός σε στικάκι και εμείς χαιρόμαστε, τίποτα δεν αποκλείει αυτό το στικάκι κάποτε στο μέλλον να περιέχει ένα Ελληνικό Patriot Act.

Η μόνη διασφάλιση ότι ο τεχνολογικός εκσυγχρονισμός του κράτους θα είναι διαχρονικά προς όφελος των πολιτών, είναι όχι το να “ηλεκτρονικοποιήσουμε” τον τρόπο που μας κυβερνούν, αλλά το να χρησιμοποιηθεί η τεχνολογία με τρόπο τέτοιο ώστε να δυναμώσει ο ρόλος του πολίτη στη διακυβέρνηση. Και το πλαίσιο αυτό μου έγινε καθαρό στις ομιλίες του PDF, όπου ήταν απόλυτα σαφής και διακριτή η διαφορά ανάμεσα στο eGov και το WeGov (ηλεκτρονική διακυβέρνηση εναντίον συμμετοχικής διακυβέρνησης).

Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και της εκχώρησης εξουσιών σε διεθνή κέντρα (Βρυξέλλες, διεθνείς οργανισμοί και θεσμοί, κλπ), η καλύτερη υπηρεσία που μπορούν να προσφέρουν οι κυβερνήσεις στους πολίτες τους είναι να τους βοηθήσουν να γίνουν ισχυρότεροι, πιο υπεύθυνοι, πιο ικανοί να παίρνουν αποφάσεις και να κατανοούν τον κόσμο στον οποίο ζουν. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να τους προσφέρουν τα μέσα ώστε να αποκτήσουν τις ικανότητες να γίνουν χρήσιμοι για τους ίδιους και για τους άλλους. Η “υπευθυνότητα του πολίτη” την οποία αιώνες αναζητούμε, δεν μπορεί να συμβεί παρά μόνο όταν ο πολίτης νιώσει ότι του εκχωρείται ένα μεγάλο μέρος της “καθημερινής εξουσίας”, και όχι αυτής των εκλογών κάθε τετραετία.

Και η τεχνολογία μπορεί να παίξει καταλυτικό ρόλο στην ενδυνάμωση του πολίτη, στο πως λαμβάνονται οι αποφάσεις, στο πως παράγεται πλούτος, και πως διαφυλάσουμε τις βασικές μας αξίες. Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να δίνουν απλόχερα τα δεδομένα τους στους πολίτες σε μορφή αναγνώσιμη από υπολογιστές (machine readable format). Θα πρέπει θεσμοθετήσουν (και όχι να δημιουργήσουν ευκαιριακά), συστήματα διαβούλευσης με τους πολίτες για κάθε μέτρο που θα πάρουν. Θα πρέπει να παίρνουν από τους πολίτες κάθε πληροφορία, ιδέα ή γνώση που μπορούν να τους προσφέρουν – ακόμα και η πιο ασήμαντη μπορεί να είναι σημαντική. Και όλα αυτά πρέπει να γίνονται μέσα από θεσμούς που θα κατοχυρώνουν αυτή τη σχέση, και όχι μέσα από ευκαιριακές πρωτοβουλίες που μπορούν να πάψουν να υπάρχουν αύριο.

Όπως πολύ σωστά λέει ο Geof Mulgan στο βιβλίο του Connexity (“Αλληλένδεση” στην Ελληνική του έκδοση από τις εκδόσεις Καστανιώτη)

Σήμερα, με τις ευρέως διαδεδομένες και άμεσες τεχνολογίες επικοινωνιών, δεν υπάρχει ανάγκη να βασιζόμαστε σε πλήρους απασχολησης αντιπροσώπους, οι οποίοι συνεδριάζουν σε κοινοβούλια στις πρωτεύουσες. Αντιθέτως, η δημοκρατία μπορεί να γίνει ένας μόνιμος διάλογος, με μια πληθώρα νέων εργαλείων, όπως φόρουμ συζήτησης ιδεών, συμβουλευτικά όργανα πολιτών, νομοθετικά σώματα εκλεγμένα με κλήρωση, καθώς επίσης και τεχνολογίες που να επιτρέπουν μια πολύ πιο εντατική επικοινωνία ανάμεσα σε εκείνους που λαμβάνουν τις αποφάσεις, και σε εκείνους που καλούνται να τις εκτελέσουν.

Τέτοιου είδους εργαλεία αντιμετωπίζουν κατά μέτωπο την τάση των υπαρχουσών μορφών πολιτικής να να ενθαρρύνουν τον παιδισμό – την κατάσταση στην οποία οι ηγέτες διατηρούν το μονοπώλιο της εξουσίας και της γνώσης, αφήνοντας τους πολίτες και εξαρτημένους και δυσαρεστημένους.

Αυτή η σχέση αμοιβαιότητας ανάμεσα σε κυβερνώντες και κυβερνώμενους, είναι η πιο σπουδαία ιδέα για μια δημοκρατική κοινωνία και θα έπρεπε να βρίσκεται στη βάση της κοινωνικής μας ηθικής. Τη μεγάλη ευκαιρία που αντιμετωπίζουμε ως κονωνίες περιέγραψε πολύ εύγλωτα ο Mulgan σε μια πρόσφατη ομιλία του στο συνέδριο TED την οποία αξίζει να δείτε. Είναι από τις πολύ καλές

Το πρόβλημα που είχα με όλες τις προηγούμενες τοποθετήσεις του Παπανδρέου για το θέμα είναι ότι, παρόλο που όλες κινούνταν στη σωστή κατεύθυνση και φιλοσοφία, ήταν σε πολύ μεγάλο βαθμό αόριστες, γενικόλογες και νεφελώδεις. Δεν έδιναν ένα πολύ συγκεκριμένο στίγμα για το που ήθελε να πάει την ανάπτυξη σε αυτούς τους τομείς, και μπορούσε ο καθένας να καταλάβει ό,τι ήθελε. Για το λόγο αυτό έγραψα πρόσφατα τι θα ήθελα εγώ να κάνει η κυβέρνηση για το θέμα των Δημόσιων Δεδομένων, μια ιδέα η οποία μπορεί να είναι η ραχοκοκαλιά του τεχνολογικού εκσυγχρονισμού της κοινωνίας μας. Ήθελα να δώσω ένα πιο σαφές στίγμα με βάση το οποίο θα μπορούσα αργότερα να κρίνω τις όποιες κυβερνητικές πρωτοβουλίες στον τομέα.

Στο σημερινό του χαιρετισμό στο συνέδριο, ο Παπανδρέου εισάγει νέους όρους στη φρασεολογία του, τους οποίους τουλάχιστον εγώ δεν είχα αντιληφθεί στο παρελθόν. Η πιο σημαντική του αναφορά είναι ότι στοχεύει να μετατρέψει τον δημόσιο τομέα σε μια ΠΛΑΤΦΟΡΜΑ ανάπτυξης και συνεργασίας ανάμεσα σε δημόσιο, πολίτες και επιχειρήσεις. Αυτή ακριβώς είναι η λέξη που αλλάζει τα δεδομένα και δίνει το απόλυτα σωστό στίγμα για το ποιά πρέπει να είναι η σωστή κατεύθυνση. Είναι αυτό ακριβώς που περιέγραφα και στη δική μου πρόταση (δείτε το δεύτερο και τρίτο πλεονέκτημα)

Η ανάπτυξη που προσδοκούν οι κοινωνίες στη δεκαετία που μπαίνει, κινείται σε αυτή ακριβώς τη λογική. Το Internet γίνεται ο χώρος στον οποίο οι πολίτες μόνοι τους αναπτύσουν υπηρεσίες που χρειάζονται, γίνεται η πλατφόρμα πάνω στην οποία λύνουν μόνοι τους προβλήματα για τα οποία στο παρελθόν διμαρτύρονταν γιατί δεν τους τα έλυναν κάποιοι άλλοι. Το χρέος μιας κυβέρνησης του 21ου αιώνα είναι παρέχει τις διευκολύνσεις στους πολίτες της για να μπορούν οι ίδιοι να αναπτύσουν τη δημιουργικότητα τους. Και οι πληροφορίες του Δημόσιου τομέα (που τώρα κάθονται αναξιοποίητες) μπορούν να είναι όχι μόνο μια “διευκόλυνση”, αλλά μια πηγή καινοτομίας και ανάπτυξης.

Η σύντομη τοποθέτηση Παπανδρέου κινείται στο σύνολο της σε αυτή την κατεύθυνση. Αναφέροντας τους τομείς δράσης που σχεδιάζει, ο Παπανδρέου αναφέρεται και στην παροχή υπηρεσιών εκ μέρους του Δημοσίου, απευθείας στους πολίτες. Και αυτό είναι απαραίτητο, δεν θα διαφωνούσε κανείς, και χρειάζεται να γίνει.

Η σκέψη μου είναι όμως ότι, κάθε φορά που σε ένα δημόσιο φορέα σκέφτονται αν πρέπει να δημιουργήσουν μια υπηρεσία προς τους πολίτες (π.χ. μια “δικτυακή πύλη πληροφόρησης” με κόστος εκατοντάδων χιλιάδων, ή εκατομμυρίων ευρώ) ή μια πλατφόρμα πληροφοριών πάνω στις οποίες οι πολίτες θα φτιάξουν μόνοι τους τις “δικτυακές πύλες” (με κόστος υποπολλαπλάσιο), ελπίζω ότι θα επιλέγουν το δεύτερο.