NYLON

Η διατροφή είναι ένα θέμα άγνωστο σε αυτό εδώ το μπλογκ – ως θεματολογία. Φαντάζομαι ότι παραξενεύει ο τίτλος και αυτή εδώ η εισαγωγή. Όμως, εδώ και αρκετές εβδομάδες έχω συναντηθεί με νέες (για μένα) ιδέες γύρω από το πως αναπτύσουμε και καταναλώνουμε τις τροφές μας. Τόσο, που πιστεύω ότι έχουμε να κάνουμε με μια τεράστια κοινωνική αλλαγή.

Μια αλλαγή μάλιστα που δεν αφορά αποκλειστικά σε όσους ασχολούνται με θέματα αγροτικής πολιτικής και διατροφής, αλλά συνδέεται άμεσα (και με ενδιαφέροντα τρόπο) με τις σημαντικότερες συζητήσεις που γίνονται στις μέρες μας – το θέμα της υγείας, την προστασία του περιβάλλοντος από την κλιματική αλλαγή, αλλά και τα social media (!).

Στο εξωτερικό, βασικός φορέας των νέων ιδεών για μια νέα διατροφή είναι o Michael Pollan, συγγραφέας και αρθρογράφος σε μεγάλες εφημερίδες. Η συζήτηση έχει να κάνει με το γεγονός ότι από τη μία ζούμε ένα διατροφικό μοντέλο που (πολύ απλά) δεν πάει άλλο με όρους περιβαλλοντικούς, αλλά και υγείας, αλλά και με κάποιες ενδείξεις για το πως θα μπορέσουμε να πάμε σε νέα μοντέλα παραγωγής και διανομής τροφίμων.

Κατ’ αρχήν το πρόβλημα: ολόκληρη η αλυσίδα διατροφής στο Δυτικό κόσμο σήμερα στηρίζεται στα ορυκτά καύσιμα και κυρίως το πετρέλαιο (και μάλιστα στην ιδέα ότι το πετρέλαιο θα είναι πάντα φτηνό). Χρησιμοποιούμε τόσο πολύ πετρέλαιο για την αγροτική μας παραγωγή σε σημείο ώστε να είναι σήμερα ένας από τους μεγαλύτερους ρυπαντές στον κόσμο. Η αγροτική παραγωγή του Δυτικού κόσμου καταναλώνει το 25% περίπου όλων των ορυκτών καυσίμων του πλανήτη, παράγοντας τα περισσότερα αέρια του θερμοκηπίου από οποιαδήποτε άλλη βιομηχανία – περισσότερα από τα μισά.

Αυτό το σύστημα αγροτικής ανάπτυξης που υιοθετήσαμε σε όλο τον εικοστό αιώνα, ενθαρρύνει τις (επιδοτούμενες) μονοκαλλιέργειες, την παραγωγή επεξεργασμένων τροφών που στηρίζονται στα λιπάσματα και τα φυτοφάρμακα, ευθύνεται σχεδόν αποκλειστικά για το πρόβλημα της παχυσαρκίας του Δυτικού κόσμου, ενώ πάνω από το 75% των σοβαρών ή θανατηφόρων ασθενειών έχουν σαν πηγή τους αυτό το σύστημα διατροφής (κυρίως καρδιακές παθήσεις, εμφράγματα, αρκετοί τύποι καρκίνου, και διαβήτης τύπου 2).

Στις πρώτες δεκαετίες βιομηχανοποίησης της αγροτικής οικονομίας, καταναλώναμε 1 calorie ενέργειας από ορυκτά καύσιμα για να παράγουμε 2 calorie διατροφικής ενέργειας (ενέργεια που παίρνουμε από τις τροφές μας). Αυτή τη στιγμή, η αγροτική βιομηχανία του Δυτικού κόσμου καταναλώνει 10 calorie ενέργειας από ορυκτά καύσιμα για να παράγει 1 calorie διατροφικής ενέργειας(!!!). Είναι ένα εκπληκτικό στατιστικό που δείχνει πόσο πολύ πετρέλαιο υπάρχει μέσα σε κάθε τρόφιμο που καταναλώνουμε, κάτι που εξηγεί και τα σύγχρονα προβλήματα υγείας του Δυτικού τρόπου ζωής αλλά και τα ενεργειακά μας αδιέξοδα που τώρα είναι ορατά.

Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι ο κλάδος της Υγείας θεωρείται αυτή τη στιγμή ως ο πιο ραγδαία αναπτυσσόμενος παγκόσμια. Πληρώνουμε κάθε χρόνο όλο και περισσότερα λεφτά στην Υγεία σε ατομικό επίπεδο, αλλά και σε εθνικές επενδύσεις (κρατικές ή ιδιωτικές). Υπάρχει και κάτι άλλο όμως: δεν ξοδεύουμε μόνο περισσότερα λεφτά για υγεία, αλλά ξοδεύουμε και (όλο και) λιγότερα λεφτά σε διατροφή. Όσο περνούν οι δεκαετίες, το φαγητό μας κοστίζει όλο και λιγότερο (συγκριτικά με άλλα κόστη διαβίωσης). Αν αυτό το χαμηλό κόστος το βάλουμε δίπλα στα υψηλά κόστη της υγείας μας, μπορούμε να καταλάβουμε πως το φτηνό μας φαγητό έχει κάποια (πολύ υψηλά) κρυμμένα κόστη.

Εδώ ακριβώς δείχνει αρκετά εύστοχος ο στόχος της “οριζόντιας πολιτικής” για τον οποίο άκουσα να μιλάει ο Παπανδρέου στη συνάντηση με τους bloggers πριν τις εκλογές, αναφερόμενος κυρίως στην περιβαλλοντική πολιτική. Πράγματι, με τα παραπάνω δεδομένα, δεν μπορείς να κάνεις σοβαρή περιβαλλοντική πολιτική αν δεν εντάξεις και το σύστημα της αγροτικής σου οικονομίας σε αυτή.

Επίσης, δεν μπορείς να κάνεις πολιτική υγείας αν δεν εντάξεις το σύστημα της αγροτικής σου οικονομίας σε αυτή – με τα τελευταία στοιχεία να μιλούν για την πρώτη θέση στην Ευρώπη σε παχύσαρκους. Γιατί, το ζητούμενο για την υγεία των Ελλήνων δεν είναι να χτίζουμε διαρκώς νέα νοσοκομεία και να ξοδεύουμε εκεί το μισό μας εισόδημα. Το ζητούμενο είναι κάποτε να αρχίσουμε να γκρεμίζουμε νοσοκομεία γιατί μεγαλώνουμε με τα σωστά τρόφιμα, ζώντας σε ένα υγιές και καθαρό περιβάλλον.

Για να καταλάβουμε την πορεία της αλλαγής στη διατροφική αλυσίδα του Δυτικού κόσμου, καλό θα είναι να δούμε πως γινόταν η παραγωγή των τροφών πριν τη βιομηχανοποίηση της αγροτικής οικονομίας. Όπως περιγράφει ο Michael Pollan στο “In Defense of Food” οι τροφές παραδοσιακά ήταν το αποτέλεσμα της φωτοσύνθεσης – ο μόνος τρόπος που είχε ο πλανήτης να μας παρέχει τροφή. Σταδιακά καταφέραμε να αντικαταστήσουμε την ηλιακή ακτινοβολία με το πετρέλαιο. Με τον τρόπο αυτό πετύχαμε τρεις “στόχους”: κάναμε την τροφή μας πιο φτηνή, πιο γρήγορη στην παραγωγή, και πιο γρήγορη στην κατανάλωση.

Ένας νέος στόχος: ανανεώσιμες πηγές διατροφής

Το σημείο στο οποίο βρισκόμαστε σήμερα δεν είναι αποτέλεσμα κάποιας στρεβλής ανάπτυξης ή κάποιας συνωμοσίας. Η βιομηχανοποίηση της αγροτικής παραγωγής και η χρήση των φτηνών ορυκτών calories ήταν η απάντηση στο πρόβλημα της πείνας που αντιμετώπισε στις αρχές και τα μέσα του 20ου αιώνα ο αναπτυγμένος κόσμος. Πρώτος στόχος ήταν να μπορέσουμε να ταϊσουμε τους πολίτες, φτηνά, ώστε να έχουν και τη διάθεση αλλά και τα χρήματα να καταναλώσουν και άλλα προϊόντα και να πάμε σε μια γενικευμένη ανάπτυξη.

Αυτό το μοντέλο ξεπέρασε τα όρια του, και φτάνει στο τέλος του. Η νέα μεγάλη πρόκληση είναι να συγχρονίσουμε και πάλι το διατροφικό μας μοντέλο με την εποχή μας και τις ανάγκες της. Ίσως πρέπει τώρα ο στόχος των κρατών για επένδυση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, να συμπληρωθεί και με το στόχο για ανανεώσιμες πηγές διατροφής.

Τα καλά νέα

Μέσα σε όλη αυτή την εικόνα υπάρχουν και τα καλά νέα. Και αυτά είναι ότι, μέσα στην τριπλή κρίση που βιώνει όλος ο κόσμος – οικονομική, διατροφική και ενεργειακή, οι οποίες εξελίσσονται σε κρίση αξιών για το σύστημα – για πρώτη φορά δημιουργείται ένα πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο εμφανίζεται ως εφικτή μια εναλλακτική λύση, για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες.

Οι Δυτικές κοινωνίες στρέφουν την προσοχή τους όλο και περισσότερο στη σωστή διατροφή, δίνοντας περισσότερη σημασία στην ποιότητα της παρά στην τιμή της. Είναι όλο και πιο ισχυρή η αίσθηση ότι το αγροτοβιομηχανικό σύστημα παραγωγής δεν πάει καλά. Αγορές εναλλακτικών τροφίμων αναπτύσσονται ραγδαία – και στην Ελλάδα. Όλα αυτά σημαίνουν ότι διαμορφώνεται ένα κοινωνικό υπόστρωμα που προετοιμάζει την αλλαγή στο σύστημα.

Το χωράφι

Ο στόχος για μια νέα διατροφή ξεκινά με την επαναφορά της φωτοσύνθεσης σαν μέσο καλλιέργειας των τροφών στο χωράφι. Γιατί, η αλήθεια είναι ότι σήμερα οι προσπάθειες όλων των φορέων για μια πιο υγιεινή διατροφή εξαντλούνται σε εκκλήσεις προς τους πολίτες να προσέχουν τι τρώνε. Όμως όταν ο πολίτης δεν έχει στη διάθεση του υγιεινές επιλογές, όταν όλη η αγορά της διατροφής είναι στηριγμένη σε προϊόντα γεμάτα με πετρέλαιο, πως θα μπορέσει να βρει υγιεινό φαγητό? Δεν μπορούμε να μιλάμε για προγράμματα υγιεινής διατροφής χωρίς να δίνουμε στους πολίτες τουλάχιστον την ευκαιρία της επιλογής, μετατρέποντας σταδιακά ένα μέρος (τουλάχιστον) της αγροτικής μας παραγωγής σε νέου τύπου.

Δεν είμαι ειδικός στο θέμα, και γιαυτό δεν θα έπρεπε να το αναπτύξω, αλλά ο Michael Pollan περιγράφει σε παλιότερη ομιλία του στο TED πως μπορεί να γίνει αυτό εφικτό. Θα άξιζε (σαν πρώτη γεύση) να δείτε την ομιλία του που περιέχει αρκετές ενδιαφέρουσες ιδέες.

Αποκέντρωση διατροφικής παραγωγής – Αστική/Τοπική Γεωργία

Μια άλλη ιδέα, που αυτή τη φορά αφορά όλους μας, είναι η πρόταση για ανάπτυξη της τοπικής παραγωγής τροφών (local food). Η ιδέα δένει άριστα με τις άλλες μεγάλες ιδέες της εποχής μας σχετικά με την αποκεντρωμένη ομότιμη (peer to peer) παραγωγή – στα συστήματα ενέργειας (φωτοβολταϊκά σε κάθε σπίτι) και στα συστήματα πληροφόρησης (social media). Η τοπική διατροφή σαν ιδέα προέρχεται από τα τοπικά συστήματα διατροφής, που είναι η εναλλακτική πρόταση στα κεντρικοποιημένα βιομηχανικά συστήματα παραγωγής και διανομής.

Ένα αποκεντρωμένο σύστημα παραγωγής έχει πάντα τα δικά του πλεονεκτήματα. Η παραγωγή και διανομή του δεν εξαρτάται από μεγάλα κεντρικά ελεγχόμενα συστήματα, μειώνονται οι πιθανότητες μαζικών καταστροφών (ηθελημένων ή όχι), ενώ τα παραγόμενα προϊόντα είναι αποτέλεσμα των τοπικών ιδιαιτεροτήτων και οικοσυστημάτων. Από την άλλη, φαγητό που παράγεται πολύ κοντά στον τόπο που καταναλώνεται θα είναι πιο φρέσκο, θα απαιτεί λιγότερη επεξεργασία, κάνοντας το πιο γευστικό.

Η έννοια του “τοπικού” μπορεί να περιλαμβάνει διατροφή που παράγουμε οι ίδιοι στο σπίτι μας, παράγεται κοντά στη γειτονιά ή το δήμο μας, ή έστω σε απόσταση 100 – 150 χιλιομέτρων από τον τόπο διαμονής μας. Τα σύγχρονα συστήματα πληροφόρησης (η πληροφορία είναι πάντα καταλύτης για την υλοποίηση νέων ιδεών και μεθόδων) βοηθούν σήμερα όσο ποτέ τη δυνατότητα να εξαντλούμε την τοπική παραγωγή σε τρόφιμα, πριν καταφύγουμε σε προϊόντα που εισάγονται από μακρινές περιοχές ή άλλες χώρες – αν χρησιμοποιούσαμε για παράδειγμα, ένα μηχανισμό παρόμοιο με αυτόν που χρησιμοποιεί η τεχνολογία BitTorrent.

Η μετακίνηση των τροφών σήμερα είναι από τους σημαντικότερους παράγοντες επιβάρυνσης του περιβάλλοντος, με τις άσκοπες (εν πολλοίς) μετακινήσεις προϊόντων, τα οποία δεν έχουν καμια ιδιαιτερότητα σε σχέση με τοπικά προϊόντα σε κάθε περιοχή. Ακόμη πιο σημαντικός παράγοντας όμως είναι αυτός του κόστους: το αυξημένο κόστος που έχει το να παράγουμε υγιή τρόφιμα σε συνθήκες φωτοσύνθεσης μπορεί να αντισταθμιστεί από το εξαιρετικά μειωμένο κόστος που έχει ένα αποκεντρωμένο σύστημα που διακινεί πολύ λιγότερα προϊόντα, ενώ αντίστοιχα μικρά γίνονται και τα κόστη συσκευασίας. Στην Αμερική (για την οποία υπάρχουν διαθέσιμα στατιστικά δεδομένα σε αντίθεση με εμάς) ο κλάδος συσκευασίας των αγροτικών προϊόντων έχει πολύ μεγαλύτερα έσοδα (σχεδόν διπλάσια!) από αυτά που έχουν οι ίδιοι οι Αμερικάνοι αγρότες για τα προϊόντα που παράγουν (και συσκευάζονται).

Στο παρακάτω πολύ ενδιαφέρον video από το TED, η Carolyn Steele κάνει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα διαδρομή στο πως οι σύγχρονες δυτικές μεγαλουπόλεις αναπτύχθηκαν ουσιαστικά γύρω από τους δρόμους τροφοδοσίας τροφίμων, για να καταλήξει με μια αισιόδοξη πρόταση για τη δυνατότητα μας να αναπτύξουμε τοπικές αγορές υγιούς διατροφής.

Για μια νέα διατροφική κουλτούρα

Το ερώτημα πως θα φτάσουμε σε ένα καλύτερο διατροφικό μοντέλο, που μας κάνει πιο υγιείς, και δεν επιβαρύνει το περιβάλλον μας όπως σήμερα, μοιάζει λίγο με το δίλημμα του κρατουμένου: Αν δεν έχουμε σταδιακή στροφή της παραγωγής στο νέο μοντέλο δεν θα μπορέσουν οι πολίτες να ακολουθήσουν. Αλλά και αν οι πολίτες δεν δείξουν μια νέα διατροφική κουλτούρα ώστε, όχι μόνο να καταναλώσουν αλλά και να απολαύσουν τα προϊόντα του, κανένα νέο σύστημα παραγωγής δεν θα μπορέσει να επιβιώσει.

Η αλλαγή αυτή της κουλτούρας πρέπει να ξεκινήσει από τα παιδιά μας, από το σχολείο. Από τη μία πλευρά θα χρειαστεί μια πιο εντατική προσπάθεια στον τομέα της εκπαίδευσης και επιμόρφωσης. Όμως αυτό δεν αρκεί. Τα παιδιά (αλλά στο βαθμό που είναι εφικτό και οι μεγάλοι) θα πρέπει να ΒΙΩΣΟΥΝ τι σημαίνει αυτή τη νέα κουλτούρα.

Δεν μπορούμε να ζητάμε από γονείς και παιδιά ως κοινωνία να βελτιώσουν τις διατροφικές τους συνήθειες, και από την άλλη να επιτρέπουμε τη διάθεση στα σχολεία τροφών οι οποίες είναι αποτέλεσμα της χημικής διατροφικής βιομηχανίας, και μάλιστα συχνά, της χείριστης μορφής της. Εκεί, στην καντίνα ή το εστιατόριο του σχολείου διαμορφώνεται η διατροφική κουλτούρα των παιδιών (και βεβαίως μέσα στο σπίτι). Πολύ περισσότερο αν υλοποιηθεί ο στόχος της νέας Υπουργού Παιδείας (αρχείο .doc) για ολοήμερο σχολείο. Τα παιδιά που θα μένουν στο σχολείο μέχρι αργά το απόγευμα πρέπει να είναι τα πιο προνομιούχα παιδιά από την άποψη της διατροφικής εκπαίδευσης.

Τα δημοτικά σχολεία θα πρέπει να δημιουργήσουν κήπους, η φροντίδα των οποίων θα είναι μέρος της εκπαίδευσης. Τα παιδιά σε όλες τις βαθμίδες θα πρέπει να μάθουν ότι το φαγητό είναι μια απόλαυση της ζωής, κάτι που παίρνουμε από τη φύση, που το φροντίζουμε, και κυρίως το απολαμβάνουμε – όχι ένα χάσιμο χρόνου στο κυνήγι της καθημερινότητας.

Και βέβαια στο κυβερνητικό επίπεδο θα ήθελα να δω ανθρώπους που είναι πρεσβευτές αυτής της ιδέας για μια νέα διατροφή. Θα ήθελα η υπουργός Τροφίμων να είναι ένας άνθρωπος που πρώτα δείχνει να ενδιαφέρεται για αυτή την ατζέντα, ότι θέλει να φέρει μια τέτοια σημαντική αλλαγή στην διατροφική μας κουλτούρα, σε συνεργασία με τους συναδέλφους της στο Περιβάλλον και την Υγεία, και πολύ λιγότερο για τα τρέχοντα θέματα του εισοδήματος των αγροτών ή των επιδοτήσεων.

Στην Αμερική αυτό το ρόλο παίζει η Michelle Obama. Έχει αναδειχθεί σε πρεσβευτή της νέας διατροφικής κουλτούρας που θέλει να φέρει η νέα διακυβέρνηση στους Αμερικάνους, και κορυφαία στιγμή αυτής της προσπάθειας ήταν η μετατροπή ενός μεγάλου μέρους του κήπου στον Λευκό Οίκο σε μικρό χωράφι που παράγει υγιεινά προϊόντα. Το έργο της μετατροπής το επέβλεψε η ίδια μαζί με τον σεφ του Λ. Οίκου Sam Kass, αλλά δούλεψαν για αυτό το έργο μαθητές από τοπικά δημοτικά σχολεία στα πλαίσια του προγράμματος εκπαίδευσης τους σε θέματα διατροφής.

Απολαύστε το video, δείτε τα παιδιά να δουλεύουν στον κήπο αλλά και στην κουζίνα του Λευκού Οίκου, και φανταστείτε πόσο καθοριστική μπορεί να είναι μια τέτοια εκπαίδευση για αυτά. Είναι ενδεικτικό πως μπορεί μια πολιτική ηγεσία να αποτελέσει αλλαγή παραδείγματος και να εμπνεύσει στους πολίτες τις αλλαγές που θα ήθελε να τους ζητήσει.