NYLON

Όσοι ασχολούμαστε με τα social media εδώ και χρόνια, έχουμε ως “ιδεολογικό” σημείο αναφοράς τις σημαντικές ιδέες των creative commons. Της “ανοιχτής” δηλαδή, φιλοσοφίας για το πως μοιραζόμαστε το περιεχόμενο και τις ιδέες που δημιουργούμε στο δίκτυο.

Όμως σε αυτή τη σχολή σκέψης ανήκει και η Έλινορ Όστρομ, πολιτική επιστήμονας που μόλις προχθές κέρδισε το Νόμπελ Οικονομίας (μαζί με τον Oliver Williamson). Με το έργο της η Όστρομ ασχολείται με το πως μπορούμε να οικοδομήσουμε μια κοινωνία η οποία διαχειρίζεται κοινούς πόρους, κάτι που ξεφεύγει από το παραδοσιακό ερώτημα: κρατική ή ιδιωτική οικονομία.

Πρόκεται για μια σχολή οικονομικής και πολιτικής σκέψης που έρχεται και συναντάει τα μεγάλα ρεύματα της εποχής μας που διαμορφώνονται χάρη στην ανάπτυξη των social media, της κοινωνικής καινοτομίας και της κοινωνικής επιχειρηματικότητας. Μπορούμε να πούμε ότι η απονομή του Νόμπελ στην Όστρομ αποτελεί την απόδειξη ότι αυτές οι ιδέες αρχίζουν να έρχονται στο επίκεντρο της παγκόσμιας κουβέντας για την κοινωνία που θέλουμε να φτιάξουμε, με αφορμή την παγκόσμια οικονομική κρίση που αποδείχθηκε και κρίση αξιών του συστήματος.

Η “διαχείριση των κοινών πόρων” (Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action) είναι ίσως το βιβλίο της που περιγράφει πιο χαρακτηριστικά τη σκέψη της. Ο καθηγητής Δημήτρης Ποταμιάνος αποφάσισε να το εκδώσει στα Ελληνικά στα πλαίσια της σειράς Εξέλιξη & Κοινωνικές Επιστήμες που διευθύνει (εκδόσεις Καστανιώτη), σε μια περίοδο που τέτοιες ιδέες έδειχναν ουτοπικές ή αφελείς.

Σε σημερινό του άρθρο στην Καθημερινή ο Γιώργος Αρχόντας, που μετέφρασε το βιβλίο της Όστρομ στα Ελληνικά, δίνει μια πολύ καλή και συνοπτική παρουσίαση των ιδεών της. Μεταφέρω ένα μικρό απόσπασμα παρακάτω, αλλά αξίζει να το δείτε όλο, όπως και να διαβάσετε το βιβλίο.

Στο πλέον γνωστό της έργο, τη «Διαχείριση των Κοινών Πόρων», δίνει μια τεκμηριωμένα αισιόδοξη απάντηση σε όσους πιστεύουν ότι η κρατική ρύθμιση και η ιδιωτικοποίηση είναι οι μόνοι εφικτοί τρόποι να μην καταστραφεί ένας ευαίσθητος πόρος. Η έως τότε κραταιά υπόθεση της «τραγωδίας των κοινών αγαθών» προέβλεπε, όπως και ο Αριστοτέλης, πως κανείς δεν θα φροντίσει για τη διατήρηση ενός πόρου που δεν του ανήκει ρητά. Αν πολλοί βοσκοί έχουν πρόσβαση σ’ ένα βοσκοτόπι, το συμφέρον του καθενός είναι να το εκμεταλλευτεί όσο το δυνατόν εντατικότερα. Οταν κανείς δεν έχει λόγο να νοιαστεί για το αύριο, ο πόρος εντέλει καταστρέφεται. Ο μόνος τρόπος να αποφευχθεί αυτό είναι η κυριολεκτική ή μεταφορική περίφραξη.

Απέναντι σ’ αυτή τη λογική, η Οστρομ κατέδειξε ότι η αυτοοργάνωση είναι εφικτή. Μελετώντας παραδείγματα ανέλυσε εύρωστους θεσμούς για τη διαχείριση ανοιχτών πόρων που χάνονται στα βάθη των αιώνων και συνδέουν με εντυπωσιακή αποτελεσματικότητα το ατομικό και το συλλογικό συμφέρον, την οικονομική δράση με την οικολογική βιωσιμότητα. Οπως και ο νομπελίστας-οικονομολόγος, Φρίντριχ Χάγιεκ, έτσι και η Οστρομ αντιλαμβάνεται τους θεσμούς ως περίπλοκα και διαρκώς προσαρμοζόμενα συστήματα που περιλαμβάνουν άτομα, σχέσεις και κανόνες. Υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, τα άτομα μπορούν να αξιοποιήσουν την «τοπική» γνώση των συνθηκών για να συντάξουν ή να αναθεωρήσουν ένα σύστημα κανόνων που απαντά στις ανάγκες τους. H Οστρομ υπογραμμίζει τη δυνατότητα διαβούλευσης μεταξύ των ενδιαφερομένων, κοινής αντίληψης των συνθηκών, εφαρμογής των συμφωνημένων κανόνων και επιβολής κλιμακούμενων κυρώσεων για την παράβασή τους, τον σεβασμό των κεντρικών αρχών στις τοπικές διαρρυθμίσεις, την ύπαρξη συμφωνημένων διαδικασιών για την αναθεώρηση των κανόνων.

Και ένα video – bonus από την σπουδαία ομιλία του Howard Rheingold στο TED του 2007, ο οποίος μιλά για μια νέα κοινωνία συνεργασίας, μια ομιλία που κινείται στο ίδιο πνεύμα με τις ιδέες των commons.