Στο σπουδαίο βιβλίο του “The company of strangers” (του οποίου την Ελληνική έκδοση προλογίζει ο Δημήτρης Ποταμιάνος), ο Paul Seabright περιγράφει την περίπτωση των καλλιεργητών βαμβακιού στο Ουζμπεκιστάν που τη δεκαετία του ’50 και του ’60 εκμεταλλεύονταν ασύστολα το “δωρεάν” νερό από τη θάλασσα της Αράλης για να αυξήσουν την παραγωγή τους.
Το αποτέλεσμα ήταν να μείνει η Αράλη μετά από 30 χρόνια μια τεράστια λεκάνη, καλυμμένη με αλάτι και μολυσμένη από τα χημικά, πάνω από την οποία φυσούν οι άνεμοι της στέπας παρασύροντας μολυσμένη σκόνη στους πνεύμονες 2 εκατομμυρίων και πλέον κατοίκων οι οποίοι εμφανίζουν σήμερα ένα από τα μεγαλύτερα ποσοστά αναπνευστικών προβλημάτων σε όλο τον κόσμο.
Με αυτό το παράδειγμα (και πολλά άλλα) ο Seabright αναλύει τη θέση του για την “οπτική της σήραγγας”, εννοώντας την ικανότητα που έχουμε να διαδραματίζουμε το ρόλο μας στο σύνθετο εγχείρημα της σύγχρονης κοινωνίας για ευημερία (το βαμβάκι του Ουζμεκιστάν μπορεί να γίνει ένα πουκάμισο βαμένο με χημικά από την Ουρουγουάη, που φοριέται στην Αυστραλία), χωρίς όμως να γνωρίζουμε, ούτε καν να ενδιαφερόμαστε, για το συνολικότερο αποτέλεσμα αυτού που κάνουμε.
Η “οπτική της σήραγγας” ταιριάζει τέλεια με τις καταιγιστικές εξελίξεις που ζούμε αυτές τις δύο μέρες γύρω από την κρίση του Ελληνικού Τύπου. Από τη μία πλευρά, η περίπτωση κλεισίματος του Ελεύθερου Τύπου, του οποίου τα στελέχη και οι εργαζόμενοι συμμετείχαν με μεγάλη χαρά σε ένα νέο εκδοτικό εγχείρημα, το οποίο (εκτός των άλλων) τους αντάμειβε πλουσιοπάροχα και σε επίπεδο αμοιβών, αλλά και σε επίπεδο συνθηκών εργασίας.
Συνήθως ένας εργαζόμενος δεν σκέφτεται ότι μια οικονομική μονάδα πρέπει να λειτουργήσει ισοσκελισμένα στα έσοδα και τα έξοδα. Όταν το καταλαβαίνει είναι πολύ αργά, και παρόλο που η ίδια ιστορία επαναλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλο τον κόσμο σε όλους τους αιώνες, η αντίδραση δεν αλλάζει: ο προϊστάμενος πάντα ξέρει καλύτερα όταν μας τα δίνει, αλλά όχι όταν σταματά να τα δίνει.
Φυσικά, το ίδιο ισχύει και για τον εργοδότη. Και ο ίδιος ο επιχειρηματίας αδυνατεί να αναγνωρίσει το σημαντικό ρόλο που παίζει κάθε επιχειρηματική του απόφαση στις ζωές εκατοντάδων ή και χιλιάδων ανθρώπων. Όσο εύκολα παίρνει την απόφαση να ρίξει λεφτά σε μια αγορά που δεν γνωρίζει, δημιουργώντας θέσεις εργασίας και (προσωρινή) ευημερία, άλλο τόσο εύκολα τραβάει το χαλί μέσα σε μια νύχτα τραυματίζοντας βαριά τον εγωϊσμό, την ψυχική υγεία, τη γαλήνη χιλιάδων ανθρώπων, χωρίς να σκεφτεί ότι αλλάζει πολλές φορές δραματικά την κατεύθυνση στις ζωές τους. Απλά πηγαίνει στην επόμενη “επένδυση”.
Η άλλη περίπτωση είναι αυτή του Βήματος (και των άλλων εφημερίδων), που δημοσίευσε την κατά κατα φαντασίαν συνάντηση Ερντογάν – Καραμανλή. Είναι μια “πρακτική” που εξασκούσαν για χρόνια εργαζόμενοι και στελέχη σε όλες σχεδόν τις επιχειρήσεις Τύπου. Δεν υπήρχε ηθικός φραγμός για το γεγονός ότι μπορεί να γράψουν κάτι αναληθές. Η θεωρία των (μικρών) πιθανοτήτων να αποδειχθεί λάθος τους οδηγούσε πάντα να το κάνουν, προσπαθώντας να αντιμετωπίσουν τον ανταγωνισμό ή/και τις οδηγίες του “αφεντικού”.
Αλλάζουν στάση ζωής απο τέτοια περιστατικά? Και πάλι όχι. Αν δει κανείς την “δημόσια συγνώμη” του Σταύρου Ψυχάρη θα δει ότι μας λέει
Δεν είναι παράδοξο να γράφεται προκαταβολικώς ένα κείμενο για τη συνάντηση ηγετών κρατών, καθώς …….Συνήθως αρκετοί δημοσιογράφοι συντάσσουν βάσει αυτών των πληροφοριών τα κείμενά τους και τα παραδίδουν προς δημοσίευση προτού λήξει η συνάντηση… Αυτή η πρακτική οδηγεί σε γκάφες, όπως η τελευταία του «Βήματος»
Συνάγει κανείς από αυτό το κείμενο ότι θα λάβουν μέτρα να σταματήσει αυτή η πρακτική? Κάθε άλλο! Μας εξηγεί απλώς ότι είναι κάτι που γίνεται “αναγκαστικά” και είναι κάτι που έχει τα ρίσκα του. O δημοσιογράφος μάλιστα του Έθνους που έγραψε το ίδιο κατα φαντασίαν ρεπορτάζ, απαντά με ύβρεις, ειρωνίες και μη παραδοχή του σφάλματος.
Όμως το πρόβλημα δεν είναι ηθικό. Οι δημοσιογράφοι αυτών των εφημερίδων μοιάζουν πολύ με τους βαμβακοκαλλιεργητές του Ουζμπεκιστάν: αν σε ένα χρόνο από σήμερα ανακαλύψουν ότι οι πωλήσεις των εφημερίδων τους έχουν πέσει π.χ. 30% δεν θα την αποδώσουν στη “συνάντηση Καραμανλή – Ερντογάν” που καταρράκωσε την αξιοπιστία τους. Θα την αποδώσουν στην οικονομική κρίση. Και αν αυτή έχει τελειώσει, θα την αποδώσουν στο Διαδίκτυο ή στους Νεφελίμ.
Το ίδιο ισχύει και για την ΕΣΗΕΑ: κάνει απεργία ακριβώς τη στιγμή που ο κόσμος πρέπει να ενημερωθεί για το πρόβλημα – προφανώς πιστεύωντας ότι θα το κουκουλώσει με αυτό τον τρόπο – απαξιώνοντας όμως περαιτέρω το ίδιο το προϊόν των ανθρώπων της. Την ίδια στιγμή η ΕΣΗΕΜΘ βγάζει ανακοίνωση απαιτώντας “να ανακληθούν οι απολύσεις και να διασφαλιστούν οι θέσεις εργασίας των απολυμένων”, χωρίς να σκεφτούν ότι γίνονται καταγέλαστοι σε κάθε λογικά σκεπτόμενο άνθρωπο.
Όλα τα παραπάνω δείχνουν ότι λαμβάνουμε αποφάσεις στον αυτόματο πιλότο – χωρίς ίχνος σκέψης για το τι συνέπειες θα έχει η κάθε απόφαση μας για εμάς τους ίδιους. Όλα στην τύχη, όλα από συνήθεια…
ΥΓ1: Τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι δεν είμαι συγκλονισμένος από τη χτεσινή είδηση για την απώλεια της δουλειάς τόσων ανθρώπων, κάποιοι από τους οποίους φίλοι μου.
ΥΓ2: Η INNOVATION είναι η εταιρεία που ανέλαβε να σχεδιάσει τον νέο Ελ. Τύπο των Αγγελόπουλων. Η ανακοίνωση που έβγαλε σήμερα στο blog της, είναι πολύ χαρακτηριστική, ειδικά σε ένα σημείο της:
We said from the beginning that ET should not become a political project but a journalistic project with independence and credibility. This advice fell on deaf ears. We pushed and pushed for a credible brand of quality journalism but the inertia of politically motivated editors led to the demise of a great brand with a great concept and brilliant design.
Αυτά, επειδή θα ξανακάνουμε στο μέλλον συζήτηση για τη δημοσιογραφία, το Διαδίκτυο και τα μπλογκς – να ξέρουμε γιατί μιλάμε. “Πολιτικά projects”
June 23rd, 2009 at 22:57
Ωραία το αναλύεις.
Και πάλι όμως το πρόβλημα βρίσκεται παραπέρα. Οι άνθρωποι μπορούν να “δουν” ένα-δυο επίπεδα πιο μπροστά από τα άμεσα προβλήματα τους.
Για να σχηματίσουν όμως την πλήρη εικόνα πρέπει να δουν πολύ περισσότερα επίπεδα μπροστά και μαζί, να χωνέψουν ότι το “σπίτι” τους είναι ο πλανήτης και όχι η Ελλάδα, τα ΜΜΕ της, οι πολιτικοί της, οι λαμογιές της και η προτεκτορατοσύνη της.
Πόσοι από όσους γνωρίζουμε μπαίνουν σε αυτή την διαδικασία;
Έχει κανείς τις γνώσεις να αντιληφθεί ότι το παγκόσμιο σύστημα έχει ήδη καταρρεύσει και απλά “τσουλάει” για λίγο ακόμα, μόνο και μόνο από το θηριώδες παγκόσμιο momentum της καπιταλιστικής υπερπαραγωγής;
Ποιος έχει αντιληφθεί ότι οι πόροι του πλανήτη έχουν ξοδευτεί μέσα σε 50 χρόνια, ενώ προστίθενται δις νέα πεινασμένα στόματα ανθρώπων που στην συνέχεια μετατρέπονται σε πρόσφυγες και μετανάστες (όπως έκαναν τα ζώα του πλανήτη επί χιλιάδες χρόνια), μπαίνοντας στις “περιοχές” μας για ένα πιάτο φαΐ;..
Έχει πάρει κανείς χαμπάρι τα εκατοντάδες εκατομμύρια των πατεράδων και παππούδων μας στον δυτικό κόσμο, που θα ξετινάξουν τα απομεινάρια των ασφ. ταμείων μέσα σε 5 χρόνια;
Μπορεί κανείς να συλλάβει το πραγματικό νόημα των τρις $ που “χορεύουν” γύρω μας ενώ ταυτόχρονα ένας ολόκληρος πλανήτης βυθίζεται στο χρέος (!!!) και την φτώχεια;
Πάω στοίχημα ότι ακόμα και καθηγητές πανεπιστημίου, κοινωνιολόγοι και οικονομολόγοι δεν έχουν ιδέα γιατί συμβαίνουν όλα αυτά…
Και ύστερα ασχολούμαστε με τον ΕΤ, τις συναντήσεις του Κωστάκη-Ερντογάν και τα συναφή φτιάχνοντας “κοινωνική ατζέντα”, ενώ ο πλανήτης τρέχει με την ταχύτητα του φωτός προς την παγκόσμια αποσύνθεση!..
Τι να πω; ειλικρινά, “μια από αυτές τις μέρες” η ελληνική κοινωνία θα ξυπνήσει απότομα, όπως και οι δημοσιογράφοι του ΕΤ…
June 23rd, 2009 at 23:17
Φώτη συμφωνώ. Αν δεν μπορούμε όμως να δούμε με λίγη σκέψη σε ένα “πρώτο επίπεδο”, τιν να συζητάμε για τα ευρύτερα θέματα της ανθρωπότητας και του πλανήτη. Υπάρχουν βασικά προβλήματα που έχουμε να λύσουμε πρώτα στο επίπεδο της σκέψης…
June 23rd, 2009 at 23:40
Το παράδειγμα έχει ένα θεματάκι βέβαια… Διότι δεν ήταν βέβαια οι καλλιεργητές του Ουζμπεκιστάν που αποφάσισαν να εκμεταλλευτούν την Αράλη. Αναφέρεσαι σε ένα από τα φιλόδοξα σχέδια του Στάλιν (ήταν ΕΣΣΔ τότε…) που σκέφτηκε με την κομμουνιστική-αγροτική-άπληστη οικονομική “λογική” του ότι θα μπορούσε να παράγει βαμβάκι για να καλύψει τις ανάγκες σε όλο τον κόσμο. Διέταξε λοιπόν να οργανώσουν την υπερεντατική καλλιέργεια στην περιοχή. Ε, πετυχημένο σχέδιο δε το λες!
Πάντως ένα κομμονυνιστικής έμπνευσης σχέδιο εφαρμοσμένο από έναν από τους πιο απολυταρχικούς ηγέτες της ιστορίας δεν είναι σίγουρο πώς ακριβώς μπορεί να παραλληλιστεί με τη σημερινή κατάσταση. Ακόμα και οι Κινέζοι, αν και κομμουνιστές, ξέρουν πολύ καλά πώς δουλεύει η αγορά και κινούνται σαφώς με όρους διεθνούς εμπορίου, εκμεταλλευόμενοι το φτωχό εργατικό δυναμικό τους, παράγοντας πλούτο για τη χώρα τους και συνεπώς για τους απογόνους τους που θα εξελιχθούν/εξελίσσονται σε μεσαία τάξη.
June 23rd, 2009 at 23:57
Φαίνεται ότι η εποχή των “βασικών” (prime) προβλημάτων ή των απλών λύσεων σε πρώτο επίπεδο σκέψης έχουν παρέλθει. Η ανθρώπινη γνώση διπλασιάζεται κάθε δυο χρόνια. Ο σύγχρονος άνθρωπος όμως δεν έχει εξελιχθεί να επεξεργάζεται τα ζητήματα με αντίστοιχο πολυδιάστατο μηχανισμό αξιολόγησης. Μπορεί όμως να υποστηριχθεί σε μεγάλο βαθμό από το διαδίκτυο, τα SM και όλη την διαθέσιμη πληροφορία. Όσοι είναι εξοικειωμένοι με αυτά πιστεύω αντιλαμβάνονται περισσότερο την χαοτική φύση των σύγχρονων ζητημάτων της ζωής στον πλανήτη.
Πάντως η θεμελιώδης έννοια που έχεις και εσύ σχολιάσει πρόσφατα, της δυναμικής ισορροπίας στο περιβάλλον (dynamic equilibrium), είναι ένα καλό σημείο για να ασκήσει κάποιος την σκέψη του, καθώς οτιδήποτε συμβαίνει στον πλανήτη, καλό ή κακό, υπέρ μας ή κατά μας, δημιουργεί αλυσιδωτές αντιδράσεις στην υπόλοιπη ζωη και τελικά το αποτέλεσμα επιστρέφει σε εμάς τους ίδιους.
Είναι και μια εναλλακτική οδός για να ξεπεράσουμε ως άνθρωποι τον εγωισμό και την εμμονή στην ικανοποίηση του ατομικού μας συμφέροντος έναντι του συλλογικού.
Που θα πάει, πόσο ακόμα θα “παθαίνουμε” μέχρι να “μάθουμε”, τα περιθώρια έχουν τελειώσει, πραγματικά!
June 24th, 2009 at 00:07
Και επειδή έδωσες αρκετή έμφαση στις “αντιλήψεις” εργοδοτών και εργαζομένων, να και μια πολύ ενδιαφέρουσα ομιλία του Dan Ariely (via aspaonline @ twitter) που εξηγεί γιατί κανείς μας δεν ελέγχει πλήρως τις αντιλήψεις και τις αποφάσεις του, καθώς και πόσο εύκολα μανιπιουραριζόμαστε όλοι μαζί, πολίτες, επιχειρηματίες, άνθρωποι από κάθε κοινωνικό στρώμα και προέλευση… http://ub0.cc/96/F
June 24th, 2009 at 00:11
@Κώστας κι όμως, αυτός ο τροπος σκέψης είναι απόλυτα κοινός σε όλα τα καθεστώτα. Στο παράδειγμα της Κϊνας που αναφέρεις, δες πως είναι πρωταθλητές στη ρύπανση και έχουν κάνει τις πόλεις τους “αόρατες” από τον καπνό. Κινδύνευε ακόμα και η Ολυμπια΄δα από την απάνθρωπη ρύπανση.
Ακόμα όμως και εδώ, στη “δημοκρατική” μας Ελλάδα, η ΔΕΗ ανακοινώνει πρόγραμμα “επενδύσεων” 13 δισ Ευρώ σε ενέργεια βασισμένη σε ορυκτά καύσιμα – και το ονομάζει “η ΔΕΗ αλλάζει”. Δες το και πες μου αν βλέπεις διαφορές με το πρόγραμμα του Στάλιν…
June 24th, 2009 at 00:15
Φώτη ευχαριστώ, τον Dan Ariely τον είχα δει “ζωντανά” φέτος (σε ένα live streaming του TED) και ήταν από τις καλύτερες η ομιλία του.
June 25th, 2009 at 14:07
Περιμένω να δω τη στάση της ΕΣΗΕΑ σχετικά με το θέμα. Μέχρι αυτή τη στιγμή που μιλάμε κάνει τον…Κινέζο.